Proto-Danksharding (EIP-4844) là gì? Blob & Phí Layer-2

Trong lộ trình mở rộng quy mô của Ethereum, đây được xem là một trong những bước tiến quan trọng nhất kể từ khi The Merge diễn ra. Nếu trước kia, mọi dữ liệu từ Layer-2 đều phải được lưu trữ vĩnh viễn dưới dạng calldata – vốn cực kỳ tốn kém – thì EIP-4844 tạo ra một kênh dữ liệu tạm thời, giá rẻ gọi là blob space, giúp giảm phí giao dịch trên Layer-2 xuống hơn 90% chỉ sau một đêm.

Sự ra đời của EIP-4844 không chỉ là một bản nâng cấp kỹ thuật đơn thuần. Nó đại diện cho một thay đổi mô hình kinh tế của Ethereum, nơi dữ liệu Layer-2 không cần phải sống mãi trên chuỗi chính, mà chỉ cần tồn tại đủ lâu để bất kỳ ai cũng có thể xác minh và thách thức các giao dịch gian lận. Điều này mở ra một kỷ nguyên mới cho các ứng dụng phi tập trung – nơi chi phí giao dịch gần như bằng không, và những use case từng bị coi là bất khả thi về mặt kinh tế giờ đây trở nên khả thi.

Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu Proto-Danksharding (EIP-4844) là gì, cơ chế hoạt động của blob, thị trường phí blob độc lập, KZG commitment, sự khác biệt với Danksharding đầy đủ, và tác động của nó đến toàn bộ hệ sinh thái Ethereum. Nếu bạn chưa nắm nền tảng, hãy đọc bài Layer-2 Blockchain là gì? và Rollup là gì? trước.

---

1. Proto-Danksharding (EIP-4844) là gì? Định nghĩa chi tiết

Proto-Danksharding là giai đoạn đầu tiên trong lộ trình nâng cấp Danksharding – một kế hoạch đa giai đoạn nhằm biến Ethereum thành một blockchain thực sự có khả năng mở rộng, có thể xử lý hơn 100.000 giao dịch mỗi giây. Tên gọi “Proto-Danksharding” xuất phát từ hai nhà nghiên cứu đã đề xuất ý tưởng này: Protolambda và Dankrad Feist.

Về bản chất, Proto-Danksharding là một cách để các Rollup thêm dữ liệu rẻ hơn vào các block của Ethereum. Trước EIP-4844, Rollup phải đăng dữ liệu giao dịch của họ dưới dạng calldata – một vùng dữ liệu trong giao dịch Ethereum được xử lý bởi tất cả các node và lưu trữ vĩnh viễn trên chuỗi. Điều này cực kỳ tốn kém vì Rollup chỉ cần dữ liệu đó trong một khoảng thời gian ngắn để xác minh tính hợp lệ của các giao dịch, nhưng lại phải trả chi phí lưu trữ vĩnh viễn.

Proto-Danksharding giải quyết vấn đề này bằng cách giới thiệu blob – một loại dữ liệu nhị phân lớn (Binary Large Object) được gắn vào block nhưng không thể được truy cập bởi EVM và tự động bị xóa sau khoảng 18 ngày. Điều này có nghĩa là Rollup có thể gửi dữ liệu của họ với chi phí thấp hơn nhiều, và khoản tiết kiệm này được chuyển tiếp đến người dùng cuối dưới dạng phí giao dịch thấp hơn.

Điểm quan trọng cần nhớ: Proto-Danksharding không phải là một giải pháp mở rộng hoàn chỉnh. Nó là bước đệm trên con đường đến Danksharding đầy đủ. Nó giải quyết vấn đề chi phí dữ liệu cho Rollup, nhưng chưa giải quyết vấn đề xác minh dữ liệu ở quy mô lớn – điều sẽ được giải quyết bởi Data Availability Sampling (DAS) trong các giai đoạn sau.

---

2. Lịch sử ra đời của Proto-Danksharding

Proto-Danksharding ra đời từ nhu cầu cấp thiết về việc giảm chi phí giao dịch trên Layer-2. Vào năm 2022-2023, khi các Rollup như Arbitrum, Optimism, và Base bắt đầu được sử dụng rộng rãi, một vấn đề lớn nổi lên: chi phí đăng dữ liệu lên Ethereum Layer-1 quá cao, chiếm tới hơn 90% chi phí giao dịch trên Layer-2. Điều này làm giảm đáng kể lợi ích của Layer-2 so với Layer-1.

Các mốc phát triển quan trọng:

• Tháng 2/2022: EIP-4844 được chính thức đề xuất bởi Vitalik Buterin và các nhà nghiên cứu tại Ethereum Foundation, bao gồm Protolambda và Dankrad Feist. Đề xuất này nhằm giải quyết vấn đề chi phí calldata cho Rollup.

• Tháng 3/2023: KZG Ceremony được khởi động – một sự kiện cộng đồng quan trọng để tạo ra trusted setup cho KZG commitment, cần thiết cho việc xác minh blob. Sự kiện này thu hút hàng chục nghìn người tham gia trên toàn thế giới, mỗi người đóng góp một phần entropy để đảm bảo tính bảo mật.

• Tháng 3/2024: Dencun Upgrade (Cancun-Deneb) chính thức được kích hoạt trên Ethereum mainnet vào ngày 13 tháng 3 năm 2024. Đây là bản nâng cấp kết hợp Cancun (thay đổi ở Execution Layer) và Deneb (thay đổi ở Consensus Layer), trong đó EIP-4844 là thành phần cốt lõi.

• Tháng 3/2024 – nay: Sau khi Dencun được kích hoạt, phí giao dịch trên các Layer-2 chính như Arbitrum, Optimism, Base đã giảm hơn 90% chỉ trong vài ngày đầu tiên. Các Rollup bắt đầu sử dụng blob space để đăng dữ liệu, và tổng số giao dịch được xử lý trong blob đã lên đến hàng triệu chỉ trong vài tháng đầu.

• Tháng 12/2025: Fusaka Upgrade triển khai PeerDAS – cơ chế lấy mẫu dữ liệu phân tán, cho phép các node xác minh blob mà không cần tải toàn bộ dữ liệu. Vitalik Buterin gọi đây là “sharding thực sự”.

• Tháng 7/2026: Fusaka mở rộng dung lượng blob lên 48 blob mỗi block, giảm hơn nữa chi phí cho Layer-2.

---

3. Vấn đề mà Proto-Danksharding giải quyết

Proto-Danksharding ra đời để giải quyết ba vấn đề cốt lõi của Layer-2 Rollup.

Chi phí calldata quá cao

Trước EIP-4844, Rollup phải đăng dữ liệu giao dịch của họ dưới dạng calldata – một phần của giao dịch Ethereum được xử lý bởi tất cả các node và lưu trữ vĩnh viễn trên chuỗi. Điều này có nghĩa là:

• Mọi node phải tải xuống và xử lý dữ liệu calldata, làm tăng yêu cầu băng thông và lưu trữ. Xem thêm: Calldata là gì?

• Dữ liệu tồn tại mãi mãi trên blockchain, ngay cả khi Rollup chỉ cần nó trong vài ngày để xác minh.

• Chi phí được tính theo gas, và calldata tiêu tốn rất nhiều gas. Một giao dịch calldata có thể tiêu tốn hàng trăm nghìn gas, trong khi một giao dịch chuyển ETH đơn giản chỉ tốn 21.000 gas.

Kết quả là, chi phí đăng dữ liệu lên Layer-1 chiếm hơn 90% chi phí giao dịch trên Layer-2, làm giảm đáng kể lợi ích của việc sử dụng Rollup so với Layer-1 trực tiếp.

Áp lực lên không gian khối

Rollup phải cạnh tranh không gian khối với các giao dịch Layer-1 thông thường. Khi mạng lưới đông đúc, cả Rollup và người dùng Layer-1 đều phải trả phí cao hơn. Điều này tạo ra một nút thắt cổ chai cho sự phát triển của Layer-2: càng nhiều người dùng Layer-2, chi phí đăng dữ liệu càng cao, và khoản tiết kiệm từ Layer-2 càng giảm.

Sự thiếu bền vững về mặt kinh tế

Về dài hạn, việc lưu trữ toàn bộ dữ liệu Rollup vĩnh viễn trên Layer-1 là không bền vững về mặt kinh tế. Khi số lượng Rollup và khối lượng dữ liệu tăng lên, yêu cầu lưu trữ cho các node Ethereum sẽ tăng theo cấp số nhân, dẫn đến tập trung hóa vì chỉ những node có phần cứng mạnh mới có thể theo kịp.

Proto-Danksharding giải quyết cả ba vấn đề này bằng cách tạo ra blob space – một kênh dữ liệu tạm thời, giá rẻ, và tách biệt khỏi không gian khối thông thường.

---

4. Cách hoạt động của Proto-Danksharding trên Blockchain

Proto-Danksharding hoạt động dựa trên ba thành phần cốt lõi: blob transaction, blob space, và KZG commitment.

4.1. Blob Transaction (Giao dịch mang blob)

EIP-4844 giới thiệu một loại giao dịch mới (Type-3 transaction) cho phép người dùng gửi blob cùng với giao dịch. Một blob transaction bao gồm:

• Blob data: Dữ liệu thực tế (khoảng 128 KB mỗi blob) chứa thông tin giao dịch từ Rollup.

• KZG commitment: Một cam kết mật mã đối với dữ liệu blob, cho phép xác minh tính toàn vẹn của blob mà không cần tải toàn bộ dữ liệu.

• KZG proof: Bằng chứng rằng commitment được tạo đúng cách.

• Blob gas fee: Phí cho không gian blob, được tính riêng biệt với gas thông thường.

Điểm quan trọng: Dữ liệu blob không thể được truy cập bởi EVM – nó nằm ngoài Execution Layer và chỉ được xử lý bởi Consensus Layer. Điều này có nghĩa là blob không thể được sử dụng trong smart contract, nhưng nó có thể được xác minh bởi bất kỳ ai thông qua KZG commitment.

4.2. Blob Space

Blob space là không gian dữ liệu riêng biệt dành cho blob, tách biệt hoàn toàn khỏi block space thông thường. Mỗi block Ethereum có thể chứa tối đa 6 blob (ở giai đoạn Proto-Danksharding), và mục tiêu là 3 blob mỗi block. Điều này có nghĩa là Ethereum có một làn đường dữ liệu riêng cho Rollup, không cạnh tranh với các giao dịch Layer-1 thông thường.

Blob được tự động xóa sau khoảng 18 ngày (4096 epochs). Đây là điểm khác biệt cốt lõi so với calldata: blob là tạm thời, không phải vĩnh viễn. Rollup chỉ cần dữ liệu tồn tại đủ lâu để bất kỳ ai cũng có thể tải xuống và xác minh, sau đó nó có thể bị xóa mà không ảnh hưởng đến tính bảo mật.

4.3. KZG Commitment

KZG (Kate-Zaverucha-Goldberg) là một scheme cam kết đa thức cho phép giảm dữ liệu blob thành một cam kết mật mã nhỏ gọn. Thay vì tải toàn bộ blob (128 KB), các node chỉ cần tải KZG commitment (48 byte) và KZG proof để xác minh rằng dữ liệu blob là hợp lệ.

KZG Ceremony: Để KZG commitment hoạt động an toàn, cần một trusted setup – một tham số công khai được tạo ra thông qua một nghi lễ đa bên. Ethereum đã tổ chức KZG Ceremony với sự tham gia của hàng chục nghìn người, đảm bảo rằng miễn là ít nhất một người tham gia trung thực, trusted setup vẫn an toàn.

---

5. Thị trường phí Blob – Điểm đột phá của EIP-4844

Một trong những đổi mới quan trọng nhất của Proto-Danksharding là thị trường phí blob độc lập – tách biệt hoàn toàn khỏi thị trường gas thông thường của Ethereum.

5.1. Hai chiều phí song song

Trước EIP-4844, chỉ có một loại phí: execution gas – được tính bằng base fee + priority fee. Sau EIP-4844, có hai loại phí song song:

• Execution gas: Phí cho việc thực thi giao dịch, được tính theo EIP-1559.

• Blob gas: Phí cho không gian blob, được tính theo một cơ chế riêng.

Điều này có nghĩa là: Một giao dịch có thể rẻ về execution gas nhưng đắt về blob gas (hoặc ngược lại) tại cùng một thời điểm. Hai thị trường phí này độc lập với nhau, cho phép Rollup tối ưu hóa chi phí một cách linh hoạt hơn.

5.2. Cơ chế điều chỉnh phí blob

Phí blob được điều chỉnh tự động dựa trên nhu cầu sử dụng blob space, tương tự cách EIP-1559 điều chỉnh base fee. Khi blob space được sử dụng nhiều, phí blob tăng; khi ít sử dụng, phí blob giảm. Tất cả phí blob đều bị đốt, không được trả cho validator.

5.3. Tác động thực tế

Sau khi EIP-4844 được kích hoạt, phí giao dịch trên các Layer-2 đã giảm hơn 90%. Cụ thể:

• Phí giao dịch trung bình trên Base, Arbitrum, và Optimism giảm xuống còn 0,004–0,008 USD.

• Các game và ứng dụng xã hội có thể mint 500.000 vật phẩm với chi phí dưới 1.000 USD.

• Thông lượng trên toàn bộ nhóm L2 duy trì trên 180 TPS mà không tăng số lượng giao dịch thất bại.

---

6. Các thành phần chính của Proto-Danksharding

Blob (Binary Large Object)

Là đơn vị dữ liệu cơ bản của Proto-Danksharding. Mỗi blob có kích thước 128 KB (4096 field elements). Blob chứa dữ liệu giao dịch từ Rollup, được gắn vào block nhưng không thể truy cập bởi EVM.

Blob Space

Là kênh dữ liệu riêng biệt dành cho blob, tách biệt khỏi block space thông thường. Blob space có thị trường phí riêng, không bị ảnh hưởng bởi biến động của thị trường phí gas thông thường.

Blob Gas Fee

Là phí cho không gian blob, được tính riêng biệt với gas thông thường. Cơ chế tương tự EIP-1559: có base fee điều chỉnh động dựa trên nhu cầu, và tất cả phí blob đều bị đốt.

KZG Commitment

Là cam kết mật mã đối với dữ liệu blob, cho phép xác minh tính toàn vẹn mà không cần tải toàn bộ dữ liệu. KZG commitment là 48 byte, nhỏ hơn nhiều so với blob 128 KB.

Type-3 Transaction

Là loại giao dịch mới được giới thiệu bởi EIP-4844, cho phép gửi blob cùng với giao dịch. Type-3 transaction có cấu trúc khác biệt so với Type-2 (EIP-1559) transaction, với các trường bổ sung cho blob gas fee và KZG commitment.

Data Availability Sampling (DAS)

Là cơ chế xác minh dữ liệu được giới thiệu trong các giai đoạn sau của Danksharding. DAS cho phép các node xác minh rằng dữ liệu blob có sẵn mà không cần tải toàn bộ blob, bằng cách lấy mẫu ngẫu nhiên các phần nhỏ của dữ liệu.

---

7. Đặc điểm nổi bật của Proto-Danksharding

• Dữ liệu tạm thời (Temporary Data): Blob chỉ tồn tại trong khoảng 18 ngày trước khi bị xóa tự động. Điều này khác biệt hoàn toàn với calldata, vốn tồn tại vĩnh viễn.

• Không truy cập được bởi EVM (Non-EVM Accessible): Dữ liệu blob không thể được sử dụng trong smart contract. Nó chỉ dành cho mục đích data availability, không phải cho execution.

• Thị trường phí riêng biệt (Separate Fee Market): Blob có thị trường phí độc lập với gas thông thường, giúp tách biệt biến động giá giữa hai loại tài nguyên.

• Phí bị đốt (Fee Burn): Tất cả phí blob đều bị đốt, không được trả cho validator. Điều này tạo ra áp lực giảm phát cho ETH.

• KZG Commitment (Mật mã cam kết): Blob được cam kết thông qua KZG commitment, cho phép xác minh hiệu quả mà không cần tải toàn bộ dữ liệu.

---

8. So sánh Proto-Danksharding và Danksharding

Nhận xét: Proto-Danksharding là bước đệm quan trọng trên con đường đến Danksharding. Nó giải quyết vấn đề chi phí dữ liệu cho Rollup, nhưng chưa giải quyết vấn đề xác minh dữ liệu ở quy mô lớn – điều sẽ được giải quyết bởi DAS trong các giai đoạn sau.

---

9. Ưu điểm và nhược điểm của Proto-Danksharding

Ưu điểm

• Giảm phí Layer-2 hơn 90%: Blob space rẻ hơn calldata rất nhiều, giúp giảm phí giao dịch trên các Rollup xuống gần mức zero.

• Thị trường phí riêng biệt: Blob có thị trường phí độc lập, không bị ảnh hưởng bởi biến động của gas thông thường.

• Giảm áp lực lên Layer-1: Dữ liệu Rollup không còn cạnh tranh không gian khối với các giao dịch Layer-1.

• Tăng cường tính bền vững: Blob được xóa sau 18 ngày, giảm yêu cầu lưu trữ cho các node.

• Áp lực giảm phát cho ETH: Tất cả phí blob đều bị đốt, làm giảm nguồn cung ETH.

• Nền tảng cho Danksharding: EIP-4844 là bước đệm quan trọng để triển khai Danksharding đầy đủ.

Nhược điểm

• Không giảm phí Layer-1: Proto-Danksharding chỉ giảm phí cho Layer-2, không giảm phí giao dịch trên Layer-1.

• Blob không thể truy cập bởi EVM: Dữ liệu blob không thể được sử dụng trong smart contract, hạn chế một số use case.

• Yêu cầu KZG trusted setup: KZG commitment cần một trusted setup, đòi hỏi nghi lễ đa bên phức tạp.

• Chưa giải quyết vấn đề DAS: Proto-Danksharding chưa triển khai Data Availability Sampling, nên vẫn yêu cầu tất cả node tải tất cả blob.

• Phức tạp kỹ thuật: Việc triển khai blob transaction và KZG commitment đòi hỏi thay đổi lớn ở cả Execution Layer và Consensus Layer.

---

10. Các blockchain hỗ trợ Proto-Danksharding

Proto-Danksharding là nâng cấp riêng của Ethereum, nhưng ảnh hưởng của nó lan rộng đến toàn bộ hệ sinh thái Layer-2:

• Ethereum (Layer-1): Đã triển khai Proto-Danksharding qua Dencun Upgrade (3/2024) và Fusaka Upgrade (12/2025).

• Arbitrum: Sử dụng blob space để đăng dữ liệu, giảm phí giao dịch đáng kể.

• Optimism: Tương tự Arbitrum, sử dụng blob space cho dữ liệu Rollup.

• Base: Layer-2 của Coinbase, cũng sử dụng blob space để giảm chi phí.

• zkSync: ZK-Rollup sử dụng blob space cho dữ liệu.

• StarkNet: ZK-Rollup sử dụng blob space.

Điểm quan trọng: Proto-Danksharding không phải là một blockchain riêng biệt mà là một nâng cấp giao thức của Ethereum, ảnh hưởng đến tất cả các Layer-2 xây dựng trên nền tảng này.

---

11. Câu hỏi thường gặp về Proto-Danksharding

• Proto-Danksharding có phải là Danksharding không?

Không. Proto-Danksharding là giai đoạn đầu tiên của Danksharding, tập trung vào việc giới thiệu blob space và giảm chi phí dữ liệu cho Rollup. Danksharding đầy đủ sẽ triển khai Data Availability Sampling (DAS), cho phép mở rộng lên 64 blob mỗi block và đạt >100.000 TPS.

• Tại sao blob chỉ tồn tại 18 ngày?

Blob chỉ cần tồn tại đủ lâu để bất kỳ ai cũng có thể tải xuống và xác minh dữ liệu Rollup. Sau khi thời gian thách thức (challenge period) kết thúc, dữ liệu không còn cần thiết cho việc xác minh, nên có thể bị xóa để giảm yêu cầu lưu trữ cho các node.

• Blob có thể được sử dụng trong smart contract không?

Không. Dữ liệu blob không thể được truy cập bởi EVM. Nó chỉ dành cho mục đích data availability, không phải cho execution. Nếu bạn cần dữ liệu trong smart contract, bạn phải sử dụng calldata hoặc lưu trữ nó trong contract storage.

• Phí blob được tính như thế nào?

Phí blob được tính dựa trên blob gas – một đơn vị riêng biệt với gas thông thường. Blob có base fee điều chỉnh động dựa trên nhu cầu, tương tự EIP-1559. Khi blob space được sử dụng nhiều, base fee tăng; khi ít sử dụng, base fee giảm.

• Proto-Danksharding có giúp giảm phí Layer-1 không?

Không. Proto-Danksharding chỉ giảm phí cho Layer-2 Rollup. Phí giao dịch trên Layer-1 vẫn phụ thuộc vào thị trường gas thông thường và không bị ảnh hưởng trực tiếp bởi EIP-4844.

• KZG Ceremony là gì?

KZG Ceremony là một nghi lễ đa bên được tổ chức để tạo ra trusted setup cho KZG commitment. Hàng chục nghìn người đã tham gia, mỗi người đóng góp một phần entropy. Miễn là ít nhất một người tham gia trung thực, trusted setup vẫn an toàn.

• Fusaka Upgrade là gì?

Fusaka Upgrade là bản nâng cấp được triển khai vào tháng 12 năm 2025, giới thiệu PeerDAS – cơ chế lấy mẫu dữ liệu phân tán đầu tiên. Sau đó, Fusaka đã tăng dung lượng blob từ 9 lên 21 blob mỗi block, và tiếp tục lên 48 blob thông qua các BPO forks.

• Proto-Danksharding có ảnh hưởng đến nguồn cung ETH không?

Có. Tất cả phí blob đều bị đốt, tạo ra áp lực giảm phát cho ETH. Trong tháng 5 năm 2026, lượng ETH bị đốt từ blob đạt 1.450 ETH mỗi ngày, một con số chưa từng có.

---

12. Kết luận

Proto-Danksharding (EIP-4844) là gì? Đó là giai đoạn đầu tiên trong lộ trình nâng cấp Danksharding của Ethereum, giới thiệu blob space – một kênh dữ liệu tạm thời, giá rẻ dành cho các Rollup Layer-2. Bằng cách tách dữ liệu Rollup khỏi calldata vĩnh viễn, Proto-Danksharding đã giảm phí giao dịch trên Layer-2 xuống hơn 90%, mở ra một kỷ nguyên mới cho các ứng dụng phi tập trung với chi phí gần như bằng không.

Proto-Danksharding là bước đệm quan trọng trên con đường đến Danksharding đầy đủ, nơi Ethereum sẽ đạt được khả năng xử lý hơn 100.000 giao dịch mỗi giây. Mặc dù vẫn còn những thách thức như KZG trusted setup và việc chưa triển khai DAS, EIP-4844 đã chứng minh được giá trị của mình trong thực tế, với hàng triệu giao dịch được xử lý trong blob space chỉ trong vài tháng đầu sau khi ra mắt.

Hiểu rõ Proto-Danksharding giúp bạn nắm bắt được tương lai của Ethereum và cách Layer-2 sẽ phát triển trong những năm tới. Nếu bạn muốn tìm hiểu sâu hơn về các khái niệm liên quan, hãy đọc bài Danksharding là gì?, Sharding là gì? và Layer-2 Blockchain là gì?.

---

Nguồn tham khảo: Ethereum.org – Danksharding 

Từ khóa : blockchain, Proto-Danksharding